جلال جلالى زاده
41
مبادى و اصطلاحات علم فقه ( فارسى )
محصل الكلام : اجمال پس از توضيح است . حاصل الكلام توضيح پس از اجمال است . فى الجمله ، بالجمله ، جملة القول : تفاوت اندكى در استعمال اين الفاظ وجود دارد ، فى الجمله در مبهم و كلى بودن سخن پس از توضيح و بيان چكيدهاى از آن به كار مىرود . اما « بالجمله » برعكس براى بيان و توضيح استعمال مىشود و جملة القول يعنى مجموع آن . فى الجمله را در مسائل جزئى و بالجمله را در كليات به كار مىبرند و جملة القول يعنى همهى آنكه از اجمال به معناى جمع گرفته شده است نه از اجمال كه ضد توضيح و بيان است . لا يبعد كذا : هدف از اين اصطلاح معناى احتمالى براى جمله است . هنگامى اين اصطلاح را ذكر مىكنند كه معناى مذكور معناى قطعى جمله نباشد ، بلكه اين عبارت احتمال آن معنا را مىدهد . تنزل منزلته ، أنيب منابه ، أقيم مقامه : كاربرد اين اصطلاحات زمانى است كه معنايى جانشين معناى ديگرى مىشود ولى هر واژهاى از واژههاى عربى معناى خاصى را دارد كه به كار بردن واژهاى به جاى ديگرى بهطور دقيق بر همان معنا دلالت نمىكند و شافعيه در چنين موقعيتى اين الفاظ را به كار مىبرند . تنزل منزلته : يعنى به كار بردن معناى كامل واژه به جاى معناى ضعيف آن ، و أنيب منابه برعكس و أقيم مقامه زمانى است كه دو واژه در معنا يكسان باشند . محتمل : بر معناى احتمالى لفظ دلالت مىكند و اگر پس از جملهاى آورده شود بر دقيق نبودن دلالت لفظ بر معنا اشاره دارد . اما در بين لفظ « محتمل » با فتحهء ميم و بين لفظ « محتمل » با كسره آن